Compressorolie: DIN 51506 VDL, ISO 6743-3 en de juiste keuze per compressortype

Wat is compressorolie en waarvoor dient ze?

Compressorolie is een gespecialiseerd smeermiddel dat onmisbaar is voor de betrouwbaarheid en efficiëntie van lucht- en gascompressoren. Of het nu gaat om een kleine werkplaatscompressor of een grote oliegeïnjecteerde schroefcompressor in een productieomgeving: zonder de juiste olie loopt de compressor risico op overmatige slijtage, oververhitting, koolstofafzettingen en rendementsverlies.

Compressorolie verschilt wezenlijk van motorolie of hydraulische olie. De olie werkt onder specifieke omstandigheden: hoge compressietemperaturen, continu contact met perslucht of procesgassen, en in oliegeïnjecteerde uitvoeringen direct contact met het gecomprimeerde medium. Dat stelt bijzondere eisen aan thermische stabiliteit, weerstand tegen koolstofvorming en oxidatiestabiliteit.

Let op: deze pagina behandelt olie voor lucht- en gascompressoren. Olie voor koelcompressoren is een apart vakgebied dat in een eigen artikel wordt behandeld.

Welke functies vervult compressorolie?

Compressorolie vervult vijf kernfuncties tegelijk, waarvan het relatieve belang verschilt per compressortype: smering, afdichting, koeling, corrosiebescherming en reinigend vermogen.

Smering van bewegende onderdelen

De kernfunctie is het verminderen van wrijving en slijtage aan lagers, tandwielen, zuigers, cilinderwanden, schroefrotorenparen en kleppenmechanismen. Zonder adequate smering treden verhoogde temperaturen, versnelde slijtage en uiteindelijk componentfalen op.

Afdichting van rotorspelingen

In oliegeïnjecteerde schroefcompressoren dicht de olie de spelingen af tussen de mannelijke en vrouwelijke schroefrotor en tussen rotoren en behuizing. Zonder deze oliefilm is de interne lekkage te groot voor efficiënte compressie. Ook in zuigercompressoren draagt de oliefilm bij aan afdichting tussen zuigerringen en cilinderwand.

Koeling van de compressielucht

Bij compressie van lucht stijgt de temperatuur aanzienlijk. In oliegeïnjecteerde schroefcompressoren wordt olie actief in de compressiekamer geïnjecteerd om compressiewarmte te absorberen en de persluchttemperatuur beheersbaar te houden. De olie wordt vervolgens gekoeld via een oliekoeler voor ze opnieuw wordt geïnjecteerd.

Corrosiebescherming

Perslucht bevat altijd vocht uit de aangezogen omgevingslucht. Dit vocht kan condenseren en corrosie veroorzaken aan metalen componenten. Corrosie-inhibitoren in de olie beschermen interne oppervlakken tegen roest en chemische aantasting.

Reinigend vermogen

Goede compressorolie houdt het systeem schoon door afzettingen, slib en oxidatieproducten in suspensie te houden. Daardoor zetten ze zich niet vast op kleppen, zuigerveren of in persleidingen.

‍

Waarom geen motorolie in een compressor gebruiken?

Het gebruik van motorolie in plaats van compressorolie is een veelgemaakte fout, vooral bij kleine werkplaatscompressoren. Drie redenen maken motorolie ongeschikt voor compressoren.

Motorolie bevat detergent- en dispersant-additieven die zijn geoptimaliseerd voor verbrandingsomstandigheden in een motor. In een compressor zijn deze additieven niet geoptimaliseerd voor langdurig contact met hete perslucht. Daardoor kan de olie sneller oxideren en neemt de kans op slib- en afzettingsvorming toe.

Compressorolie is daarentegen geformuleerd met een lage neiging tot koolstofvorming (low carbon residue), hoge oxidatiestabiliteit, goede luchtafscheidende en schuimremmende eigenschappen, en optimale waterafscheiding. Het gebruik van motorolie in een compressor kan leiden tot verstopte kleppen, koolstofafzettingen in de persleiding, verminderde luchtkwaliteit.

‍

Wat zijn de DIN 51506-classificaties voor compressorolie?

De Duitse DIN 51506-norm is de meest gehanteerde standaard voor luchtcompressorolie. De norm deelt oliën in op basis van hun toelaatbare maximale compressietemperatuur en de mate van additivering.

VDL is de hoogste klasse en wordt aanbevolen voor meertraps zuigercompressoren en alle toepassingen met hogere uitlaattemperaturen. Een VDL-olie mag altijd worden gebruikt waar VBL of VCL is voorgeschreven. Andersom geldt dit niet.

Hoewel DIN 51506 formeel zuigercompressoren betreft, wordt de VDL-classificatie in de praktijk ook als referentie gebruikt voor schroef- en schottencompressoren.

Wat zegt ISO 6743-3 over compressorolie?

De internationale ISO 6743-3-norm classificeert smeermiddelen voor compressoren op basis van het compressortype en de bedrijfsomstandigheden. Voor luchtcompressoren onderscheidt de norm verschillende categorieën voor zuigercompressoren, roterende compressoren met druppelsmering en oliegeïnjecteerde schroef- en schottencompressoren.

Voor zuigercompressoren en roterende compressoren met druppelsmering

‍

Voor oliegeïnjecteerde roterende compressoren

Een hogere klasse impliceert strengere eisen aan oxidatiestabiliteit, koolstofresidu en thermische belasting. Voor industriële schroefcompressoren is ISO DAJ de meest toegepaste klasse.

Niet zeker welke DIN- of ISO-klasse jouw compressor vereist? Vraag een advies

‍

Welke OEM-specificaties stellen compressorfabrikanten?

Compressorfabrikanten hanteren eigen specificaties en goedkeuringslijsten. Vier voorbeelden komen vaak voor in Acol's klantenkring.

• Atlas Copco: Roto-Xtend Duty Fluid, Roto-Inject Fluid
• Kaeser: Sigma Fluid-serie afgestemd per compressormodel.
• CompAir: eigen goedkeuringslijst per compressormodel.
• Ingersoll Rand: Ultra Coolant en andere productspecificaties.

De fabrikant specificeert het goedgekeurde olietype, de viscositeitsklasse en het maximale verversingsinterval. Raadpleeg altijd de gebruikshandleiding voor de voorgeschreven specificaties.

‍

Welke viscositeit kies je per compressortype?

De viscositeit van compressorolie wordt uitgedrukt in ISO VG-klassen. De juiste viscositeit hangt af van het compressortype.

Een te lage viscositeit leidt tot onvoldoende smering en afdichting. Een te hoge viscositeit verhoogt interne wrijving, energieverbruik en bedrijfstemperatuur, en bemoeilijkt olieafscheiding in schroefcompressoren.

‍

Welke compressortypes bestaan er en welke olie hoort erbij?

Zuigercompressor

De zuigercompressor is het oudste en meest verbreide type. De olie smeert cilinderwanden, zuigerringen, krukas, drijfstangen en kleppenzittingen. Aan de perszijde bereikt de olie hoge temperaturen (160 a 220 °C bij meertraps uitvoering), waar oxidatie en koolstofafzettingen optreden. DIN 51506 VDL is voor zuigercompressoren de aangewezen klasse. Synthetische oliën (PAO of ester) presteren hier aanzienlijk beter dan minerale.

Oliegeïnjecteerde schroefcompressor

De meest gangbare compressor in industriële persluchtinstallaties. Olie wordt continu in de compressiekamer geïnjecteerd voor smering, afdichting en koeling. Na compressie wordt olie afgescheiden in een fijnafscheider voor de perslucht het systeem verlaat. Moderne compressoren behalen restoliegehalten in de perslucht onder 3 mg/m³.

De olie staat bloot aan een continue cyclus van verhitting, menging met perslucht en koeling. Dit stelt hoge eisen aan oxidatiestabiliteit. Gangbare viscositeit zijn ISO VG 32, 46 en 68. Verversingsintervallen: minerale olie 1.500 a 2.000 uur, hydrocracked 3.000 a 4.000 uur, synthetisch PAO 6.000 a 8.000 uur.

Olievrije schroefcompressor

In olievrije schroefcompressoren komt de olie niet in contact met het gecomprimeerde medium. De rotoren draaien zonder onderling contact dankzij precisietandwielen. De olie smeert uitsluitend tandwielen en lagers in een afgesloten circuit. Olievrije compressoren worden ingezet waar olieverontreiniging absoluut onacceptabel is: farmaceutie, voeding, elektronica, medische perslucht.

Schottencompressor

In schottencompressoren glijden schotjes (vanes) in en uit sleuven in een excentrisch geplaatste rotor. De olie smeert schotjes, dicht spelingen af en koelt. De viscositeit is hoger dan bij schroefcompressoren (ISO VG 68 a 150) vanwege de afdichtingseisen.

Turbocompressor

Turbocompressoren worden ingezet voor grote luchtvolumes bij gematigde drukken, zoals in grote industriële persluchtcentrales, procesgastoepassingen en chemie. De olie smeert snel draaiende lagers (soms meer dan 50.000 rpm) en stelt hoge eisen aan oliereinheid, luchtafscheiding en schuimbestrijding.

‍

Wanneer kies je voor synthetische compressorolie?

Synthetische compressorolie (typisch PAO-gebaseerd) biedt vier concrete voordelen die de hogere aanschafprijs vaak terugverdienen.

• Langere verversingsintervallen: 6.000 tot 8.000 uur in plaats van 1.500 tot 2.000 uur voor mineraal.
• Lager energieverbruik: 2 tot 5 procent besparing dankzij lagere interne wrijving.
• Minder koolstofafzettingen: persleidingen blijven schoner en de fijnafscheider gaat langer mee.
• Hogere temperatuurstabiliteit: minder degradatie bij hoge belasting of warme omgevingen.

‍

Welke food-grade compressorolie heb je nodig in de voedingsindustrie?

In voedingsmiddelen-, dranken- en farmaceutische industrie moet rekening worden gehouden met incidenteel contact tussen perslucht en product. Compressorolie geregistreerd als NSF H1 mag worden gebruikt in toepassingen waar dit contact mogelijk is. NSF H1-oliën zijn geformuleerd uit voedselveilige basisoliën (technische witte oliën of synthetische oliën) en voedselveilige additieven.

Food-grade olie is geen luxe maar een vereiste wanneer perslucht direct of indirect met voedingsmiddelen in contact staat. HACCP-protocollen schrijven dit voor. Fragol biedt het breedste food-grade gamma in het Acol-assortiment, met NSF H1-registratie en ISO 21469-certificering.

‍

Hoe onderhoud je compressorolie voor maximale levensduur?

Vier onderhoudsregels bepalen de levensduur van de olie en de compressor.

1. Controleer dagelijks het oliepeil via het kijkglas, bij voorkeur op bedrijfstemperatuur.
2. Tap regelmatig condensaat af uit de olieafscheider en het persluchtreservoir.
3. Vervang oliefilter bij elke olieverversing en fijnafscheider volgens fabrikantvoorschrift (4.000 a 8.000 uur).
4. Laat bij grotere installaties periodiek olieanalyse uitvoeren (viscositeit, zuurgetal, watergehalte, deeltjes, vlampunt).

Overschakelen van mineraal naar synthetisch

Synthetische olie heeft een sterk reinigend vermogen en kan afzettingen onder minerale olie loswerken. Drie voorzorgsmaatregelen voorkomen problemen: het verversingsinterval de eerste keer halveren, oliefilter en fijnafscheider extra controleren, en bij voorkeur het systeem spoelen met het nieuwe synthetische product voor definitieve inbedrijfname.